Những tình nguyện viên số hóa văn học Việt Nam đã tuyệt bản

Trong một gara ở ngoại ô Sacramento, một kỹ sư về hưu tên Hùng Tạ dành hầu hết các buổi sáng thứ Bảy cúi mình bên chiếc máy scan sách mua lại, cẩn thận lật từng trang giòn của một tập thơ xuất bản năm 1968 mà, theo ông biết, chỉ còn chưa đến chục bản gốc còn sót lại trên toàn thế giới.

Tạ là một phần của mạng lưới phần lớn tình nguyện, không chính thức — gồm người về hưu, sinh viên cao học, vài thủ thư — làm việc độc lập khắp nước Mỹ và Việt Nam để số hóa văn học Việt Nam trước năm 1975 và thời kỳ đầu hải ngoại, trước khi các bản giấy xuống cấp đến mức không thể cứu vãn. Không có tổ chức nào điều phối nỗ lực này, không có quỹ tài trợ cho phần lớn công việc, chỉ có cảm giác chung giữa các tình nguyện viên rằng một mảng lịch sử văn học cụ thể đang âm thầm biến mất.

"Giấy thời đó không được làm để bền," Tạ nói, mô tả những trang sách mong manh đến mức việc scan một số tập phải chụp ảnh thay vì dùng máy scan phẳng, để tránh làm gãy gáy sách. Sau khi số hóa, nhiều văn bản được chuyển thành sách điện tử và chia sẻ, đôi khi không chính thức, đôi khi qua các thư viện số phi lợi nhuận nhỏ, với tình trạng bản quyền thường không rõ ràng đến mức các tình nguyện viên phải thận trọng xử lý từng trường hợp.

Công việc chậm và, theo bất kỳ thước đo thông thường nào, không mấy được ghi nhận — hầu hết tình nguyện viên ước tính mỗi người đã số hóa khoảng chục đến vài chục đầu sách qua nhiều năm làm bán thời gian. Nhưng đối với độc giả tìm được những bản scan này, đặc biệt là người Mỹ gốc Việt trẻ tuổi cố gắng đọc những gì ông bà mình từng lớn lên cùng, phần thưởng là rất lớn. "Tôi tìm thấy một cuốn tiểu thuyết mẹ tôi từng nhắc đến, mà bà nghĩ đã thất lạc từ lâu," một người nhận được bản scan viết trong tin nhắn mà Tạ vẫn lưu giữ. "Tôi đọc hết cả cuốn trên điện thoại trong bữa cơm Chủ nhật và khóc trước mặt mọi người."